Biegunka u dzieci - przyczyny

Biegunka u dzieci jest problemem, którego nie wolno lekceważyć. Pojawia się w różnych okolicznościach, stanowiąc zmorę wczesnego dzieciństwa. Prawdopodobnie nie ma dziecka, który w pierwszych latach życia nie przebyłby przynajmniej jednego epizodu biegunkowego. Przyczyny biegunek są różne, od zwykłej niestrawności, zatrucia pokarmowego, poprzez zakażenia bakteryjne czy pasożytnicze aż po infekcje wirusowe.
 

Biegunki u dzieci - występowanie

Biegunka to jeden ze sposobów obrony przed substancjami toksycznymi bądź czynnikami chorobotwórczymi, które przeniknęły do organizmu człowieka. Charakteryzuje się zwiększoną liczbą stolców o wodnistej konsystencji. Podrażnione jelita kurczą się, następuje przyspieszenie ruchów perystaltycznych oraz przesuwanie pokarmu. Zgodnie z definicją, biegunka u dzieci, to oddawanie w ciągu dwunastu godzin pięciu lub więcej stolców o luźnej konsystencji, lub częsta defekacja z obecnością krwi, śluzu lup ropy.

Biegunka najczęściej spowodowana jest bakteryjnym zakażeniem błony śluzowej jelit. Pojawia się także w przypadku chorób niezwiązanych z układem pokarmowym, tj. zapalenie ucha środkowego, płuc czy grypa żołądkowa. U małych dzieci biegunka najczęściej występuje w wyniku zakażeń bakteryjnych, pasożytniczych, wirusowych, wskutek nietolerancji pokarmowej czy błędów w żywieniu. Pojawia się także jako skutek powikłań po antybiotykoterapii.

Towarzyszące biegunce wymioty powodują szczególne niebezpieczna, związane z szybkim odwodnieniem organizmu. Luźne stolce i wymioty są charakterystyczne przy rotawirusowym zapaleniu żołądka i jelit. Zdarza się, że wygląd kału przypomina mocz, taka sytuacja ma jednak miejsce stosunkowo rzadko.

W zimie biegunka najczęściej jest wywołana przez infekcję wirusową. Jej wystąpienie poprzedzone jest zakażeniem układu oddechowego (gorączka, katar, kaszel, przekrwione gardło). W lecie biegunkę u dziecka wywołują najczęściej zatrucia pokarmowe, zakażenia pasożytnicze lub bakteryjne (salmonelloza, szigeloza, lamblioza). Biegunka może też wystąpić przy zatruciu metalami ciężkimi, lekami, czy substancjami toksycznymi. 

Postacią szczególnie uciążliwą i niebezpieczną jest biegunka przewlekła, trwająca dłużej niż dwa tygodnie. Jej najczęstszą przyczyną jest ostre zapalenie jelit. Biegunka u dzieci do trzeciego roku życia wynika często z faktu, że najmłodsi nie radzą sobie z prawidłowym przeżuwaniem pokarmu. To zjawisko nazywane jest biegunką małych dzieci. W przypadku biegunki przewlekłej niezbędna jest konsultacja z lekarzem. Inne przyczyny biegunek przewlekłych u dzieci, to zespół złego wchłaniania wywoływany przez chorobę trzewną, nietolerancja na krowie mleko, niewłaściwe karmienie piersią oraz anatomiczne nieprawidłowości w budowie jelit. Przyczyną przewlekłej biegunki u dzieci może być także choroba trzewna.

Biegunka u niemowląt – objawy

Pierwszy stolec u noworodka jest ciemny i ciągnący, przypominający gumę – jest to tzw. smółka. U dzieci karmionych mlekiem matki stolce, do drugiego miesiąca życia, są najczęściej żółto-mleczne , wyglądem przypomina jajecznicę. Ilość wypróżnień waha się od jednego do siedmiu, w zależności od tego, ile razy w ciągu doby karmione jest niemowlę. O biegunce u dziecka świadczy nagłe zwiększenie liczby stolców, duża ilość śluzu oraz pogorszenie samopoczucia. Warto pamiętać, że dzieci karmione naturalnie stosunkowo rzadziej zapadają na biegunkę i przechodzą ją znacznie lżej.

Jak zdiagnozować, czy u niemowlęcia występuje biegunka? Na biegunkę u niemowląt mogą wskazywać takie objawy, jak:

• nagłe zwiększenie częstotliwości oddawania stolca – nieadekwatne do ilości karmienia,
• wygląd kupy – rzadkie, płynne stolce, o zielonkawym zabarwieniu, często z domieszką śluzu, ropy albo krwi,
• nieprzyjemny i bardzo intensywny zapach kupy, np. przypominający zgniłe jaja,
• odparzenia pupy i zaczerwienienie okolic odbytu.

Należy pamiętać, by podczas biegunki u dziecka zapobiegać odparzeniom, gdyż kwaśny stolec szybko podrażnia skórę niemowlaka. Po wypróżnieniu pupę dziecka należy przemyć ciepłą wodą, starannie osuszyć oraz natłuścić. Od czasu do czasu pośladki  należy wietrzyć, natomiast pieluchy zmieniać możliwie jak najczęściej.

Biegunki u dziecka - jak postępować?

Objawy biegunki często podyktowane są przyczynami, które je wywołują.

• Biegunka łagodna – zwana też niestrawnością. Dziecko często oddaje, luźne i pieniste stolce, czuje się przy tym dobrze, nie ma objawów gorączki ani wymiotów. Należy wówczas wyeliminować na dwa dni inne pokarmy i karmić dziecko wyłącznie piersią. W przypadku malca karmionego butelką stosuje się dietę bezmleczną i bezglutenową, podając zmiksowaną marchewkę z mięsem, kleik ryżowy lub tarte jabłko. Postępowanie to z reguły przynosi poprawę.
• Biegunka średnio ostra – dziecko jest wyraźnie osłabione, płacze, traci na wadze, oddaje kilka do kilkunastu stolców na dobę, jest w złym humorze, czasem wymiotuje. Mogą być widoczne objawy gorączki, a także odwodnienia. U dziecka karmionego piersią nie należy przerywać karmienia. Po uzgodnieniu z lekarzem podaje się roztwór gastrolitu, np. dwie łyżeczki co pół godziny. Dzieciom odstawia się mieszanki mleczne, natomiast stosuje się tzw. „dietę wodną”. Z czasem wzbogaca się ją o kleik ryżowy, miksowaną marchew z mięsem oraz, podawane na końcu, mleko modyfikowane.
• Biegunka ciężka – dziecko oddaje kilkanaście wolnych stolców na dobę – z dużą ilością śluzu i gazów, wymiotuje, nie chce pić, jest senne. Może mieć gorączkę oraz widoczne objawy odwodnienia. Zauważyć można również zapadnięte oczy oraz częste oddawanie małych ilości moczu. Stan ten jest bardzo groźny! Potrzebne jest nawadnianie kroplówką.
• Biegunka toksyczna – jest najcięższą postacią biegunki. Dziecko oddaje dużo wodnistych lub śluzowych stolców, niekiedy z domieszką krwi. Jest zamroczone, wymiotuje oraz może mieć wysoką gorączkę. Stan ten wymaga szybkiej hospitalizacji. W szpitalu zostanie podana kroplówka, która uchroni dziecko przed odwodnieniem oraz zapewni odpowiednią ilość elektrolitów.
• Biegunka spowodowana alergią lub nietolerancją pokarmową – wyeliminowanie alergenu z pożywienia powoduje z reguły, że dolegliwości ustępują. Czasem wymagane jest leczenie farmakologiczne. Biegunka spowodowana nietolerancją pokarmową rzadziej wywołuje ostre objawy choroby, nie towarzyszy jej też gorączka.

Należy pamiętać, by podczas biegunki podawać dziecku dużo płynów. W niektórych przypadkach, na skutek odwodnienia, konieczny jest pobyt w szpitalu. Normalną dietę dobrze jest zastąpić, podając dziecku glukozę, roztwór sacharozy lub lekko soloną wodę. Pokarmy należy podawać lekkostrawne, w formie papki. Pamiętaj, że w czasie biegunki oraz  tuż po ustąpieniu jej objawów nie wolno podawać soków owocowych, mleka modyfikowanego ani glutenu. Wskazane jest karmienie piersią, podawanie marchwianki, miksowanych zup jarzynowych, czy kleiku ryżowego. Zaburzone trawienie poprawiają probiotyki lub inne preparaty zawierające bakterie kwasu mlekowego, które przywracają w jelitach właściwą mikroflorę.  

Jak rozpoznać zatrucie pokarmowe u dziecka?

Przebieg zatrucia pokarmowego u dzieci może przebiegać różnie, w zależności od wieku i ilości spożytego nieświeżego pokarmu. Jeśli biegunce towarzyszy osłabienie dziecka, należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem. Objawy, które mogą świadczyć o zatruciu pokarmowym, poza częstszym oddawaniem stolca, to luźna wodnista konsystencja kału ze śluzem lub krwią, wymioty oraz bóle brzucha. Może pojawić się też gorączka. Biegunki spowodowanej zatruciem pokarmowym nie należy lekceważyć. Prowadzić może do groźnych powikłań: odwodnienia, niedoborów elektrolitowych, niedokrwistości czy wstrząsu.

Aby zapobiegać zatruciom, należy uważnie wybierać produkty żywnościowe i sprawdzać ich datę ważności. Liczy się również sposób przygotowywania produktów – nie wolno maluchom podawać niegotowanych jarzyn czy niedogotowanego i nierozdrobnionego mięsa. Dieta powinna być urozmaicona i bogata w składniki odżywcze. Warto też dbać o zasady higieny i myć ręce przed podaniem dziecku pożywienia. Najbezpieczniejsze jest jak najdłuższe przystawianie dziecka do piersi. W ciągu pierwszych chwil występowania biegunki, spowodowanej zatruciem pokarmowym, należy zrezygnować z pokarmów stałych i ograniczyć dietę do picia płynów. Wskazana jest ciepła woda przegotowana lub herbatka z mięty.

Biegunka rotawirusowa u dzieci

Objawy infekcji rotawirusem są bardzo charakterystyczne. Po okresie inkubacji (1-3 dni) pojawiają się zazwyczaj niewielka gorączka oraz wymioty. Czasami są one intensywne, trwają jednak nie dłużej niż dwie doby. Równocześnie z wymiotami dziecko zaczyna oddawać wodniste, niekiedy tryskające, stolce. W 83% przypadków bardzo silna biegunka rotawirusowa prowadzi do odwodnienia. Jeśli dziecko było szczepione lub miało wcześniej kontakt z wirusem, przebieg choroby może być łagodny i objawiać się jedynie jednorazowymi wymiotami i pojedynczymi wolnymi stolcami. Szczepionka na rotawirusy jest bardzo skutecznym i ważnym elementem zapobiegania ciężkim przypadkom choroby.


Bibliografia

Kołakowska T, Czerwionka-Szaflarska M. Rotawirusy w ostrych zespołach biegunkowych u niemowląt i małych dzieci. Wiad Lek 1993; 46: 274-8
Kawalec W., Kubicka K. Pediatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3253-9
Otto-Buczkowska E. Pediatria - co nowego?, Cornetis, Wrocław 2007, ISBN 83-919540-7-2
Grenda R. (red.), Pediatria - pytania i odpowiedzi, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009, ISBN 978-83-200-3907-8

Zakażenia rotawirusowe