Pęknięcie macicy

Pęknięcie macicy (łac. ruptura uteri) zdarza się najczęściej w czasie porodu. Czasami, ale niezwykle rzadko, dochodzi do niebezpiecznych pęknięć macicy podczas ciąży. W nomenklaturze medycznej wyróżnia się trzy typy pęknięć macicy – pęknięcia retrakcyjne, urazowe oraz samoistne. W zależności od rozległości rany można mówić o pęknięciach zupełnych, gdy pęknięciu ulega również otrzewna, oraz o pęknięciach niezupełnych, gdy otrzewna pozostaje nienaruszona. Pęknięcie macicy w ciąży stanowi olbrzymie zagrożenie życia matki oraz dziecka.

Typy pęknięć macicy

Macica (łac. uterus) jest narządem żeńskiego układu rozrodczego. To w niej zachodzi rozwój embrionalny dziecka. Leży między jajowodami a pochwą. Macica jest silnie umięśniona i rozciągliwa, w jej błonie – tzw. endometrium – następuje zagnieżdżenie się i rozwój zarodka. Macica kobiety składa się z trzech części, do których należą:

• trzon macicy – jest pokryty od zewnątrz otrzewną,
• cieśń macicy – jest miejscem przejścia trzonu macicy w szyjkę,
• szyjka macicy – składa się z części nadpochwowej i pochwowej.

Macica pęka najczęściej w czasie porodu. Zdarzają się jednak także pęknięcia w czasie ciąży, które stanowią realne zagrożenie życia matki. Rozróżnia się trzy zasadnicze typy pęknięć macicy:

• pęknięcia retrakcyjne – występują na skutek nadmiernego rozciągania dolnego odcinka macicy z powodu dużej masy dziecka i wąskiej miednicy matki (tzw. niewspółmierność porodowa),
• pęknięcia urazowe – występują w wyniku nieprawidłowo wykonywanych zabiegów położniczych, najczęściej obrotów dziecka w kanale rodnym,
• pęknięcia samoistne – mogą występować zarówno w czasie porodu naturalnego, jak i podczas ciąży na skutek samych skurczów macicy, bez uchwytnej przyczyny.

Najczęstszym miejscem pęknięć macicy jest jej dolny odcinek – pęknięcie retrakcyjne albo urazowe. Pęknięcie macicy może przebiegać poprzecznie, w pobliżu pierścienia skurczowego, albo też podłużnie – z boku macicy. Czasami dochodzi do poprzecznego oderwania się macicy od sklepień. Pęknięcia trzonu macicy zdarzają się niezwykle rzadko – są to pęknięcia samoistne. Mogą zachodzić w bliznach po przebytych wcześniej operacjach na macicy, np. po cesarskim cięciu czy po wyłuskaniu mięśniaków macicy.

W zależności od tego, jak rozległe jest pęknięcie macicy, wyróżnia się pęknięcia:

• zupełne – pęka mięsień macicy na całej grubości wraz z otrzewną, płód może się wtedy urodzić do wolnej jamy otrzewnowej,
• niezupełne – pęka całkowicie lub częściowo tylko mięsień macicy, natomiast otrzewna pozostaje nienaruszona.

Przyczyny pęknięcia macicy

Pęknięcia retrakcyjne macicy wywołane są najczęściej niestosunkiem porodowym wynikającym z nieprawidłowego położenia płodu lub zwężonej miednicy. Zagrożenie pęknięcia macicy stanowią położenia płodu: poprzeczne, skośne, odgięciowe. Ryzyko pęknięcia jest związane również z nieosiowością płodu w kanale rodnym, wodogłowiem dziecka i występowaniem płatów olbrzymich.

Pęknięcia urazowe są zwykle związane z nieprawidłowo wykonanym zabiegiem położniczym, np. z użyciem kleszczy porodowych, kiedy dziecko jest obracane przez lekarza. Zabiegi położnicze wykonywane są w przypadku poprzecznego ułożenia dziecka w dolnym odcinku kanału rodnego, w przypadku braku ruchomości płodu i zagrożenia zdrowia lub życia matki. Rzadziej zdarzają się urazowe pęknięcia macicy w sytuacji ręcznego wydobycia łożyska czy w przypadku działania zewnętrznego – np. kopnięcia brzucha kobiety ciężarnej czy brutalnego wgniatania macicy.

Pęknięcia samoistne są najczęściej spowodowane zmianami patologicznymi w mięśniu macicy, takimi jak stare blizny pooperacyjne, stany po przebytym wrośnięciu łożyska, niedorozwój macicy i inne wady rozwojowe. Pęknięcia samoistne macicy zdarzają się przeważnie u kobiet rodzących wielokrotnie, między 30. a 40. rokiem życia.

Objawy i leczenie pęknięcia macicy

Pęknięcie macicy w czasie porodu występuje przy zachowanej czynności porodowej, gdy pierścień skurczowy przebiega znacznie wyżej niż normalnie, a więc zbliża się do pępka. Przy pęknięciu macicy podczas porodu zwiększa się bolesność i napięcie macicy, zwłaszcza jej dolnego odcinka – nawet w przerwie między bólami porodowymi. Przez powłoki widać napięcie wiązadeł obłych. Wzrasta niepokój rodzącej, tętno jest przyspieszone, a temperatura ciała podwyższona. Objawy zagrażającego życiu pęknięcia macicy występują w pęknięciach typu retrakcyjnego. W przypadku pęknięć samoistnych i urazowych takich objawów może nie być.

Po pęknięciu macicy kobieta może odczuć nagły ból brzucha lub podbrzusza, akcja porodowa ustaje, pojawiają się objawy zapaści i wstrząsu, takie jak nitkowate tętno, bladość skóry, silna potliwość ciała. W wyniku badania zewnętrznego w jamie brzusznej daje się wyczuć dwa guzy: jeden to obkurczona macica, a drugi to płód urodzony do jamy brzusznej. Nie wyczuwa się tętna płodu. W wyniku badania wewnętrznego nie wyczuwa się części przodującej, która była uprzednio wyczuwalna.

Pęknięcie macicy zagrażające życiu wymaga podania rodzącej środków znoszących skurcze i jak najszybszego opróżnienia jamy macicy, najlepiej przez cesarskie cięcie – zwłaszcza jeśli istnieje szansa uratowania dziecka. Gdy poród może zostać zakończony siłami natury, to po zabiegu pochwowym konieczna jest dokładna kontrola jamy macicy. Przy dokonanym pęknięciu macicy kobietę może uratować natychmiastowa laparotomia, czyli otwarcie powłok brzusznych połączone z wydobyciem płodu, zszyciem lub odcięciem nadpochwowym macicy i masywne przetaczanie krwi.